Gazi Mustafa Kemal Atatürk, 50’nci ölüm yıl dönümünde İtalya’da da çeşitli etkinliklerle anılırken, Stampa Sera Gazetesi, tarihi bir yazı yayımlıyordu. 7 Kasım 1988 tarihinde Ornella Rota imzasıyla yayımlanan yazıda Bedia Muvahhit, Vasfi Rıza Zobu, Hıfzı Veldet Velidedeoğlu ve Hadiye Tuncer'in Atatürk ile olan anılarına yer verildi.
Bedia Muvahhit ile Hıfzı Veldet Velidedeoğlu’nun anılarını yapay zekayla canlandırdığımız filmler Youtube ve Instagram sayfalarımızda; yazının tamamı ise 35 Punto özel çevirisiyle şöyle:
10 Kasım 1938'de Atatürk Ankara'da hayatını kaybetti. 1920 yılında, geleneklerin içine gömülmüş, savaşın yıprattığı geri kalmış bir ülkenin yönetimini üstlenmişti. Ardında ise bugün Avrupa'nın kapısına dayanmış, geleceğe hazır, modern ve laik bir Türkiye bırakmıştı.
Ölümünün ellinci yılında bu devlet adamı; toplantılar, kongreler, araştırmalar ve konferanslarla anılacak. İtalya'da da Roma ve Milano üniversiteleri çeşitli anma etkinlikleri düzenledi.
Mustafa Kemal Paşa'yı, yani “Türklerin Atası” anlamına gelen Atatürk'ü, onu yakından tanıyan insanlar nasıl hatırlıyor?
Stampa Sera bu soruyu, 65 yıl önce sahneye çıkan ilk Müslüman Türk kadını olan büyük oyuncu Bedia Muvahhit'e; Türkiye'nin en önemli komedi oyuncularından Vasfi Rıza Zobu'ya; hukukçu ve üniversite öğretim üyesi Hıfzı Veldet Velidedeoğlu'na ve tarım tarihi araştırmacısı Hadiye Tuncer'e yöneltti.
Milano'dan gelen telefon üzerine Bedia Muvahhit hemen duygulanıyor.
“Ülkenizi çok iyi tanıyorum” diyor. “1923 yılında fotoğrafımı yayımlayan dünyanın dört bir yanındaki gazeteler arasında bir İtalyan gazetesi de vardı. Onu hâlâ saklıyorum.”
Ardından sahneye ilk çıkışını anlatıyor:
“İzmir'de, Ahmet Nuri Bey'in Fransızcadan uyarladığı ve İstanbul tiyatro topluluğunun sahneye koyduğu Ceza Kanunu adlı oyunun ilk gösterimine Atatürk de gelmişti.
O, tiyatroya ve genel olarak sanata büyük bir tutkuyla bağlıydı. Her zaman, bütün mesleklerin öğrenilebileceğini, ancak sanat mesleklerinde bunun yeterli olmadığını, insanın doğuştan yetenekli olması gerektiğini söylerdi.
O turnede bana, kendisi de oyuncu olan eşim eşlik ediyordu. Gösterinin sonunda Atatürk ona sordu:
— Sahneye çıkan Müslüman kadınlar yok mu?
Eşim, bunun yasak olduğunu söyleyerek hayır cevabını verdi.
Bunun üzerine Atatürk şu emri verdi:
— Eşin sahneye çıkmalı. Yarın onu izlemeye geleceğim.
Eşimin öğütleri, tiyatroya duyduğum tutku ve Fransız okulunda aldığım eğitim bana yardımcı oldu.
Ertesi akşam Atatürk yeniden geldi ve bana şöyle dedi:
— Çok iyiydin. Devam etmelisin.
Bana gösterdiği ilgi hep sürdü. Bizi telefonla arar, davet ederdi. Kendini benim çalışmalarımdan sorumlu hissederdi.
Onun sayesinde erkekler feslerini, kadınlar ise baştan ayağa bütün vücutlarını örten çarşaflarını çıkardılar.
Bana, tiyatroda çalışan ilk kadın olma onurunu verdi. Bu onuru hayatım boyunca taşıyacağım.”
Bedia Muvahhit, Çehov ve Giraudoux gibi yabancı yazarların yanı sıra Türk yazarların eserlerinden oluşan 500'den fazla oyunda sahneye çıktı.
1975 yılında, Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk'ün saçlarına altın bir taç taktığı görkemli bir törenin ardından sahnelerden ayrıldı.
Türkiye'nin ünlü komedi oyuncusu Vasfi Rıza Zobu da Atatürk'ün gözde sanatçılarından biriydi. 1983 yılında emekliye ayrılan sanatçı, kendisinden söz ederken şöyle diyor:
“İki kez dramatik roller oynamayı denedim ama seyirciler beni sahneye çıkar çıkmaz görüp gülmeye başlıyorlardı.”
Ardından Atatürk'ü anlatmaya devam ediyor:
“Beni sık sık davet ettiği toplantılarına çağırırdı. Dünyanın dört bir yanından aydınları ve sanatçıları bir araya getirmeyi severdi.
Kadınlarla erkeklerin ilk kez bir arada bulunduğu danslı toplantılarına da katılırdım.
Şakalaşır, rahat bir biçimde konuşur, güçlü bir mizah anlayışı sergilerdi.
Ama o, diğer insanlar gibi biri değildi” diye devam ediyor oyuncu.
“O bir kâhindi. Geleceği görürdü. Bazen sanki ilhamla hareket ediyormuş gibi görünürdü.
Örneğin 1919'da, kendisi henüz 38 yaşında bir general, ben ise genç bir delikanlıyken Osmanlı İmparatorluğu tamamen yıkılmıştı.
Biz Türklerin artık ne silahı ne de başka bir şeyi kalmıştı. Büyük Batılı devletlerin hâkimiyeti altındaydık.
İşte o koşullarda Atatürk şöyle diyordu:
— Anadolu'ya gideceğim, bütün bu milletlerle savaşacağım, onları yenilgiye uğratacağım ve yeni bir Türkiye kuracağım.
Bütün bunlar çılgınlık gibi görünüyordu. Ama tam da söylediği gibi oldu.”
İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesinde medeni hukuk ve reformlar tarihi profesörü olan Hıfzı Veldet Velidedeoğlu için Atatürk'ün hatırası, yetişkinliğe adım attığı anın bilinciyle ayrılmaz biçimde bağlantılı.
Şöyle anlatıyor:
“23 Nisan 1920'de Atatürk'ün başkanlığında açılan Büyük Millet Meclisinin idari ve bürokratik işlerini yürütecek yeterli personel bulunmuyordu.
Bu nedenle önce lise öğretmenlerinin, ardından da öğrencilerin görevlendirilmesine karar verildi.
Ben de onlardan biriydim. Henüz 16 yaşındaydım.
Bir gün Genel Sekreter Peker, Atatürk'ün imzalaması için bir belgeyi kendisine götürmemi istedi.
Öylesine heyecanlanmıştım ki o anı bugün olmuş gibi hatırlıyorum.
Kapıyı hafifçe çaldım. İçeriden bir ses yükseldi:
— Girin!
İçeri girdim ve belgeyi masasının üzerine bıraktım.
— Paşam, imzalanması gereken bir belge var.
— Pekâlâ, buraya bırakın. Lütfen bana Peker Bey'i gönderin.
Bana ilk kez 'siz' diye hitap eden kişi oydu. O anda yetişkin olduğumu hissettim.”
1925 yılında, medeni hukuk ve ceza hukuku alanındaki reformlardan bir yıl önce Atatürk, Ankara Hukuk Fakültesinin açılışını gerçekleştirdi.
Velidedeoğlu'nun hatırladığına göre Atatürk, hukukun laik esaslara göre dönüştürüleceğinin sözünü verdi ve öğrencilere şöyle seslendi:
“Bu yasaları uygulayacak, onlara hayat verecek olan sizlersiniz.”
Velidedeoğlu'nun hukuk alanındaki bütün çalışmaları, zaman içerisinde daima “Türklerin Atası”nın düşüncelerine bağlı kaldı.
1974 yılında emekliye ayrılan profesör, 1951–1960 yılları arasında Medeni Kanun Komisyonunda görev yaptı. Ayrıca 1961 Anayasası'nı hazırlamakla görevlendirilen komisyonun başkanlığını üstlendi.
Velidedeoğlu sözlerini şöyle sürdürüyor:
“Atatürk'ün reformlarının en önemlisi, cumhuriyetçi ve laik bir devlet kurmuş olmasıydı.
Onun döneminde İslam, dinî inanç olarak saygı görmeye devam etmekle birlikte devletin resmî dini olmaktan çıktı.
Atatürk, devlet düzeninin yurttaşların kendi kendilerine koydukları akılcı kurallara dayanmasını istiyordu.”
Ancak en büyük ve en hızlı etkiyi yaratan değişiklikler, evlilik ve aile hayatına ilişkin yeni düzenlemeler oldu.
Bunlar arasında, Kur'an'ın izin verdiği dört kadınla evlenme uygulamasının yerine tek eşliliğin getirilmesi; miras hukukunda kadınlarla erkeklerin eşit haklara sahip olması —eskiden kız çocuklarına erkek çocukların payının üçte ikisi kadar miras düşüyordu— ve mahkemelerde kadınlarla erkeklerin tanıklıklarının eşit kabul edilmesi vardı. Önceden iki kadının tanıklığı bir erkeğinkine eşdeğer sayılıyordu.
Hadiye Tuncer ise 1933 yılından itibaren ziraat öğrenimine kabul edilen kadınlar arasında yer alıyordu.
Tarımın son derece önemli olduğu, büyük ölçüde kırsal nüfusa dayanan bir ülkede ziraatın taşıdığı değerin bilincinde olan Atatürk, daha önce yüksek düzeyli bir meslek okulunda verilen tarım eğitimini üniversite düzeyine taşıdı.
Hadiye Tuncer şöyle anlatıyor:
“Profesörler Almanya'dan geliyordu. Asistanlarımız Almancayı çok iyi öğrenmişlerdi ve derslerde çeviri yapıyorlardı.
Biz öğrenciler de her gün bir saat Almanca öğrenmek zorundaydık.
Atatürk bizi hemen hemen her gün ziyaret ederdi.
Gelir, ardından bize sorular sorardı.
Tarıma büyük bir tutkuyla bağlıydı. Sahip olduğu çiftlik, Batı ülkelerinde kullanılan en iyi araç gereçlerle ve en gelişmiş üretim yöntemleriyle donatılmış örnek bir işletmeydi.
Belirli aralıklarla oraya uygulamalı çalışmalar için giderdik.
Profesörlerimizle, Atatürk'le ve at binmek üzere çiftliğe gelen bakanlarla sohbet ederdik.”
Atatürk, öğrencilerin düzenlediği tiyatro gösterilerinin de destekçisi ve müdavimiydi.
Hadiye Tuncer anlatmaya devam ediyor:
“Ne var ki onun karşısında sahneye çıkma fırsatı bulabileceğim tek seferde düşüp bacağımı kırdım.
Bunu kendisine söylemişler. Bana pembe bir gül gönderdi. Sapı çok uzun, olağanüstü güzel bir güldü.
Onu bugün bile evimde, cam altında saklıyorum.
Benim yerime, daha sonra eşim olacak fakülte arkadaşım Hamdi sahneye çıkıyordu.
Özellikle çok güzel şarkı söylerdi. İlk Türk operası Özsoy'un yorumcuları arasındaydı.
Atatürk onu opera eğitimi alması için Viyana'ya göndermeye karar vermişti.
Ancak müstakbel eşimin ailesi buna karşı çıktı. Çok geleneksel bir aileydi.
Bunun üzerine başka bir kız öğrenci, Saadet İkesus, Viyana'ya gönderildi. İlerleyen yıllarda ülkemizin en önemli opera sanatçılarından biri oldu.”
Gençler spor yapmaya da teşvik ediliyordu.
Hadiye Tuncer şöyle devam ediyor:
“Her üniversitede bütün araç gereçlerin bulunduğu spor salonları, tenis oynanabilecek, paten yapılabilecek ve eskrim çalışılabilecek alanlar bulunmasını istemişti.
Beden eğitimi, temel derslerden biriydi.”
Hadiye Tuncer, Türk tarım tarihi ve bu alandaki Osmanlı mevzuatı üzerine yayımlanmış 25 eserin yazarıdır.
Kızı Hüner ise Ankara Üniversitesinde uluslararası ilişkiler öğretim üyeliği yaptıktan ve Türkiye'nin Kopenhag ile Meksiko büyükelçiliklerinde görev aldıktan sonra, Milano'da Türkiye Başkonsolos Yardımcısı olarak çalışmaktadır.
Hüner Tuncer, Atatürk'ün reformlarını şöyle değerlendiriyor:
“Atatürk reformlarının ortak paydası, bir yandan Türkiye'yi büyük ve modern bir ülkeye dönüştürmek, diğer yandan ise ülkenin millî özelliklerini korumak, hatta güçlendirmek isteğiydi.
Onun düşünce anlayışı bugün de bizim anlayışımızdır.
Günümüz Türkiye'si, Atatürk'ün istediği gibi laik bir devlet, Doğu ile Batı arasında bir köprü ve büyük güçler arasında dengeli bir dış politika izleyebilen bir ülke olarak kalmayı başarmıştır.”
Ornella Rota / Stampa Sera
Çeviri: Efe Yelbuğa / 35 Punto
