Araştırmacı yazar Bedri Cumhur Doğu, Karşıyaka'nın eski adının nereden geldiğine ilişkin hikayeyi irdelediği yazısında tarihsel gerçekliği belgelerle gözler önüne seriyor.
Bir Gazete Kupürünün İzinde: "Cordelio" Efsanesi ve Tarihsel Gerçeklik
Tarih araştırmacılığının en heyecan verici yanı, sararmış bir gazete kağıdının satır aralarında, o günün siyasi iklimini tüm çıplaklığıyla görebilmektir. Elimizde, 14 Haziran 1921 tarihli, Fransa’nın o dönemki etkili yayın organlarından L'Action française’e ait bir nüsha var.
Haberin başlığı net: "Constantin est a Smyrne" yani "Konstantin İzmir'de"
Yunan Kralı I. Konstantin'in İzmir'e ve ardından Karşıyaka'ya (o dönemki adıyla Cordelio) geçişini konu alan bu haber, ilk bakışta sıradan bir ziyaret notu gibi görünebilir. Ancak metnin içine yerleştirilen küçük bir detay, dönemin propaganda dilini ve Batı kamuoyunun olaya bakışını analiz etmemiz açısından son derece kıymetlidir. ("Konstantin İzmir'de" haberi ve Türkçe çevirisi için tıkla)
1921 Gözüyle "Mit Yaratımı": Arslan Yürekli Richard Efsanesi
Gazete, Kral Konstantin'in Cordelio'ya (Karşıyaka) geçişini anlatırken şu ifadeyi kullanıyor:
“Cordelio, tarihin aktardığına göre bir zamanlar Arslan Yürekli Richard'ın karaya çıktığı ve genel karargâhını kuracağı bir İzmir banliyösüdür."
Burada araştırmacının sorması gereken soru şudur: 1921 yılında, siyasi ve askeri bir buhranın ortasında, bir Fransız gazetesi neden yüzyıllar öncesinin İngiliz Kralı Richard'ı (Cœur de Lion) hatırlatır?
Bu ifade, bilinçli bir tarihsel referans çabasıdır. Üçüncü Haçlı Seferi'nin efsanevi lideri Richard ile Kral Konstantin arasında kurulan bu dolaylı bağ, o günün konjonktüründe İzmir'deki Yunan varlığını Batı gözünde "tarihsel bir devamlılık" ve "kutsal bir miras" çerçevesine oturtma gayretidir. Bölgedeki Levanten nüfus arasında yaygın olan "Cordelio = Cœur de Lion" (Arslan Yürekli) ses benzerliği, bu siyasi anlatı için mükemmel bir zemin oluşturmuştur.
Ancak tarihsel belgeler, bu romantik anlatıdan oldukça farklı bir tablo çizer.
Etimolojinin Işığında: Krallar Değil, Belgeler Konuşuyor
Objektif tarihçilik, efsaneleri belgelerle test etmeyi gerektirir. "Cordelio" isminin kökeni hakkında akademik veriler ve Osmanlı arşivleri, bizi krallara değil, Anadolu'nun gerçeklerine götürür.
Bilimsel Gerçek: İzmir arkeolojisinin duayenlerinden Prof. Dr. Ersin Doğer, ismin kökeninin Antik Yunanca "kordyle" (tümsek, yumru, şişlik) sözcüğüne dayandığını belirtir. Bu isimlendirme, Yamanlar Dağı eteklerinde bulunan ve coğrafi yapısı itibarıyla bir "yumruyu" andıran eski bir yerleşim höyüğüne (tümülüs) atıftır. Yani isim, bir kralın lakabından değil, toprağın kendi şeklinden doğmuştur.
Devletin Hafızası: 1921 tarihli Fransız gazetesi ismin kökenini İngiliz Kralı'na bağlamaya çalışsa da, Osmanlı devletinin hafızası bu iddiayı çok daha öncesinden yalanlamaktadır. Osmanlı bürokrasisinin zirve örneklerinden olan ve tarihçilerin "Halil Beğ Defteri" olarak referans aldığı erken dönem tahrir kayıtları, bu konuda son sözü söyler. Osmanlı idaresi, fethettiği toprakları en ince detayına kadar kaydederken, bölgeyi "Karye-i Kordelye" (Kordelye Köyü) olarak kayda geçmiştir. Yani 19. yüzyılda Levantenler o romantik "Cœur de Lion" efsanesini uydurmadan asırlar önce; Halil Beğ'in kâtipleri bu ismi zaten devletin resmi kütüğüne işlemişti.
Venedik ve Levanten Etkisi: 17'nci yüzyıldan itibaren İzmir'e yerleşen Levanten tüccarlar, Osmanlı kayıtlarında ve halk dilinde zaten var olan bu ismi kendi dillerine uyarlamışlardır. İtalyanca "Cordella" (şerit / kurdele) kelimesi, semtin sahil şeridi boyunca uzanan yapısına çok uyduğu için isim zamanla "Cordelio"ya dönüşmüştür.
Modern Kimliğin İnşası: Karşıyaka ve 35½
Tarihsel süreçte isimler, o bölgeye hakim olan kültürün bir yansımasıdır. "Kordelyo" ismi, Levanten İzmir'inin ve öncesindeki antik dönemin bir hatırası olarak arşivlerdeki yerini alırken, Cumhuriyet dönemiyle birlikte bölge "Karşıyaka" kimliğiyle bütünleşmiştir.
"Karşıyaka" isminin mantığı, aslında İstanbul'daki “Pera” (karşı yaka / öte taraf) kavramıyla büyük benzerlik gösterir. Şehrin yönetim merkezi olan Konak tarafından bakıldığında, körfezin kuzey kıyısı her zaman "Karşı" olmuştur.
Bu "Karşı" olma durumu, zamanla coğrafi bir tanımdan öteye geçerek sosyolojik bir kavrama, 35½ fenomenine dönüşmüştür. İzmir'in plaka kodu olan 35'e eklenen bu "buçuk", bir ayrışmayı değil, şehir içindeki özgün duruşu simgeler. Tıpkı İstanbul'da Pera'nın farklı bir kültürel dokuya sahip olması gibi; Karşıyaka da İzmir'in genelinden ayrışan, "Kaf Sin Kaf" ruhuyla harmanlanmış, merkeze hem bağlı hem de "karşı" durabilen, Atatürkçü ve modern bir karakter geliştirmiştir.
Sonuç olarak;
Elimizdeki 1921 tarihli belge, tarihin nasıl yazılabileceğini değil, dönemin şartlarına göre nasıl "bükülebileceğini" gösteren ibretlik bir örnektir.
Bedri Cumhur Doğu